พุทธวงศ์

คัมภีร์ที่ 14 ของขุททกนิกาย — รวบรวมวงศ์พระพุทธเจ้า ประกาศประวัติของอดีตพระพุทธเจ้า 24 พระองค์ นับจากพระทีปังกรถึงพระกัสสปะ ก่อนพระโคตมพุทธเจ้า พร้อมเรื่องของสุเมธดาบส (ชาติก่อนของพระโพธิสัตว์) ที่ได้รับพยากรณ์จากพระทีปังกร เนื้อหาเป็นคาถาภาษาบาลี

เปิดด้วยรัตนจังกมนกัณฑ์ — พระสารีบุตรทูลถามพระศาสดาถึงอภินีหาร (ความปรารถนาพุทธภูมิ) และบารมี 10 พระพุทธเจ้าตรัสพุทธวงศ์เพื่อตอบ ณ รัตนจงกรมที่ทรงเนรมิตในพระเชตวัน

เรื่องสุเมธดาบสและพระทีปังกร — หัวใจของคัมภีร์:

• สุเมธบัณฑิตเป็นพราหมณ์ผู้มั่งคั่งในนครอมรวดี บวชเป็นดาบส บรรลุอภิญญาสมาบัติ
• เมื่อพระทีปังกรพุทธเจ้าเสด็จมา ชาวบ้านให้ท่านรับผิดชอบซ่อมถนน สุเมธดาบสทำงานไม่เสร็จทัน จึงปล่อยผมลงนอนบนโคลน ให้พระทีปังกรเสด็จเหนือตน
• พระทีปังกรทรงพยากรณ์ว่าในอนาคตสุเมธดาบสจะสำเร็จเป็นพระโคตมสัมมาสัมพุทธเจ้า
• ตั้งแต่นั้นพระโพธิสัตว์บำเพ็ญบารมี 10 สืบมา

รายพระนามอดีตพุทธเจ้า 24 พระองค์ (ยืนยันจาก raw ล.73 บรรทัด 7672–7681):

ลำดับ	พระนาม	ลำดับ	พระนาม
1	ทีปังกร	13	สุเมธะ
2	โกณฑัญญะ	14	สุชาตะ
3	มังคละ	15	ปิยทัสสี
4	สุมนะ	16	อัตถทัสสี
5	เรวตะ	17	ธัมมทัสสี
6	โสภิตะ	18	สิทธัตถะ
7	อโนมทัสสี	19	ติสสะ
8	ปทุมะ	20	ผุสสะ
9	นารทะ	21	วิปัสสี
10	ปทุมุตตระ	22	สิขี
11	สุเมธะ	23	เวสภู
12	สุชาตะ	24	กกุสันธะ — โกนาคมนะ — กัสสปะ

หมายเหตุ: ก่อนพระทีปังกร ยังมีพระพุทธเจ้าอีก 3 องค์ (ตัณหังกร เมธังกร สรณังกร) ในกัปเดียวกัน แต่ไม่นับใน 24 ที่พระโพธิสัตว์ได้รับพยากรณ์ — พุทธวงศ์นับเฉพาะสายที่พระโพธิสัตว์ของเราพบ (ทีปังกรเป็นองค์แรก)

ความสำคัญ:

• พุทธวงศ์เป็นแหล่งหลักที่ระบุรายพระนามอดีตพุทธเจ้า 24 พระองค์อย่างเป็นระบบ — อ้างอิงในคัมภีร์ชั้นหลังอย่างกว้างขวาง
• เรื่องสุเมธดาบสเป็นต้นแบบ “นิทาน” ของบารมี ที่ชาดกขยายรายละเอียดต่อ
• วิปัสสีพุทธเจ้า (ลำดับที่ 21) ปรากฏในพระสูตรสำคัญในทีฆนิกายด้วย (มหาปทานสูตร)

หมายเหตุชุด raw: จริยาปิฎก (คัมภีร์ที่ 15) ซึ่งเป็นคัมภีร์ถัดไปของขุททกนิกาย ไม่มีในชุด raw มมร นี้ — ล.73 จบที่พุทธวงศ์ และล.74 เป็นอภิธรรมปิฎก (ยังไม่ ingest)