ทศชาติ (มหานิบาตชาดก)

10 พระชาติสุดท้ายของพระโพธิสัตว์ ก่อนบรรลุเป็นพระพุทธเจ้า รวมอยู่ในชาดก หมวดมหานิบาต — แต่ละชาติเน้นบำเพ็ญบารมี อย่างใดอย่างหนึ่งเป็นพิเศษ (vol-63–64)

#	ชาดก	บารมีที่เด่น	สาระย่อ
๑	เตมิยชาดก	เนกขัมมบารมี (การออกบวช)	พระโพธิสัตว์เกิดเป็นเจ้าชายเตมิยะ ทรงแสร้งทำเป็นใบ้-หูหนวก-อัมพาต 16 ปี เพื่อหลีกหนีราชสมบัติที่ผูกพันกับ[[niraya (นรก)
๒	มหาชนกชาดก	วิริยบารมี (ความเพียร)	พระโพธิสัตว์เป็นเจ้าชายมหาชนก ว่ายน้ำในมหาสมุทร 7 วัน 7 คืน ไม่ยอมแพ้ แม้ไม่มีแผ่นดินในสายตา — เป็นอุปมาของความเพียรไม่ลดละ
๓	สุวรรณสามชาดก	เมตตาบารมี	พระโพธิสัตว์เป็นสุวรรณสาม อยู่ป่าเลี้ยงดูบิดามารดาผู้ตาบอดด้วย[[brahmavihara-4 (พรหมวิหาร 4)
๔	เนมิราชชาดก	อธิษฐานบารมี (ความตั้งใจมั่น)	พระโพธิสัตว์เป็นพระเจ้าเนมิราช ทรงบำเพ็ญทานและศีลจนเทวดาอัญเชิญรถไปชมสวรรค์-นรก ทรงตั้งอธิษฐานแน่วแน่ในการบำเพ็ญเพื่อสัตว์โลก
๕	มโหสถชาดก	ปัญญาบารมี	พระโพธิสัตว์เป็นมโหสถบัณฑิต มีปัญญาตั้งแต่เยาว์วัย แก้ปัญหาสลับซับซ้อนและปราบอุบายของศัตรูได้ด้วยปัญญาล้วนๆ
๖	ภูริทัตชาดก	ศีลบารมี	พระโพธิสัตว์เป็นพญานาคภูริทัต รักษาอุโบสถศีลอย่างเด็ดเดี่ยวแม้ถูกหมองูจับทรมาน ไม่ยอมละเมิดศีลเพื่อใช้ฤทธิ์ป้องกันตน
๗	จันทกุมารชาดก	ขันติบารมี	พระโพธิสัตว์เป็นจันทกุมาร ทนต่อการกลั่นแกล้งและความอยุติธรรมของพราหมณ์ขัณฑหาละผู้ทุศีล ด้วยความอดทนไม่โกรธตอบ
๘	มหานารทกัสสปชาดก	อุเบกขาบารมี	พระโพธิสัตว์เป็นพรหมนารทะ ลงมาสั่งสอนพระเจ้ากปิละผู้ไม่เชื่อกรรม ด้วยความวางเฉยเสมอต้นเสมอปลาย (อุเบกขา) ไม่หวั่นไหวต่อการปฏิเสธ
๙	วิธุรชาดก	สัจบารมี	พระโพธิสัตว์เป็นวิธุรบัณฑิต ถูกนำตัวไปยังโลกนาค แต่ยึดมั่นในสัจจะไม่ยอมพูดเท็จแม้แลกกับชีวิต
๑๐	เวสสันดรชาดก	ทานบารมี	พระโพธิสัตว์เป็นพระเวสสันดร ทรงบริจาคทุกสิ่งรวมถึงช้างปัจจัยนาเคนทร์ บุตรทั้งสอง และพระชายาชีวกมาณพ เพื่อบารมีทาน — เป็นชาติสุดท้ายก่อนตรัสรู้

ความสำคัญ

• ทศชาติครอบคลุมบารมี 10 ครบถ้วน (ทาน-ศีล-เนกขัมม-ปัญญา-วิริย-ขันติ-สัจจ-อธิษฐาน-เมตตา-อุเบกขา)
• ในไทย “ทศชาติ” หมายถึงชาดกทั้ง 10 นี้โดยเฉพาะ — เวสสันดรชาดก เป็นที่นิยมมากที่สุด นิยมเทศน์เป็น “มหาชาติ” 13 กัณฑ์
• แต่ละเรื่องมีอรรถกถาขยายความยาวมาก (vol-63–64 interleave บาลี+อรรถกถา)
• โยงกับกรรม: บารมีที่สะสมในชาดกเหล่านี้นำไปสู่การตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า