อานาปานสติสูตร (Ānāpānasati Sutta)

พระพุทธเจ้าทรงแสดงในวันมหาปวารณา (เพ็ญเดือน 12) ณ ปราสาทของอุบาสิกาวิสาขามิคารมารดา บุพพาราม สาวัตถี — ต่อหน้าพระสาวกเถระผู้มีชื่อเสียงมากมาย เช่น พระสารีบุตร พระมหาโมคคัลลานะ พระมหากัสสปะ พระอานนท์ และพระเถระอื่นๆ — ว่าด้วยอานาปานสติ 16 ขั้น ที่นำสู่สติปัฏฐาน 4 → โพชฌงค์ 7 → วิชชาและวิมุตติ

บริบท

วันอุโบสถ 15 ค่ำ วันปวารณา พระองค์ทรงประทับกลางแจ้งกับภิกษุสงฆ์ที่เงียบสงบ ทรงชมว่าภิกษุสงฆ์นี้เป็นเนื้อนาบุญของโลก และทรงพบว่ามีพระอรหันต์ พระอนาคามี พระสกทาคามี พระโสดาบัน และผู้เจริญโพธิปักขิยธรรมต่างๆ รวมอยู่ด้วย

แบ่งเป็น 4 หมวดตามsatipatthana-4 (สติปัฏฐาน 4):

หมวดกาย (4 ขั้น)

หมวดเวทนา (4 ขั้น)

หมวดจิต (4 ขั้น)

หมวดธรรม (4 ขั้น)

อานาปานสติ 16 ขั้น → สติปัฏฐาน 4 บริบูรณ์
สติปัฏฐาน 4 → โพชฌงค์ 7 บริบูรณ์ (ลำดับ: สติ → ธัมมวิจย → วิริย → ปีติ → ปัสสัทธิ → สมาธิ → อุเบกขา)
โพชฌงค์ 7 → วิชชาและวิมุตติ บริบูรณ์

สูตรหลักว่าด้วยอานาปานสติ อย่างครบถ้วนที่สุดในพระไตรปิฎก แสดงสายปฏิบัติ ลมหายใจ → ฌาน → วิปัสสนา → วิมุตติ เป็น “เส้นทางเดียว”
โยง: anapanasati (อานาปานสติ), satipatthana-4 (สติปัฏฐาน 4), bojjhanga-7 (โพชฌงค์ 7), visakha-upasaka (วิสาขอุบาสก)