มูลปริยายสูตร

มูลปริยายสูตร (มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ สูตรที่ ๑ — สูตรต้นของมัชฌิมนิกาย)

พระพุทธเจ้า ทรงแสดง “เหตุที่เป็นมูลของธรรมทั้งปวง” (มูลปริยาย) ที่ควงไม้พญารัง สุภควัน เขตเมืองอุกกัฏฐา ว่าด้วยการ สำคัญหมาย (มัญญนา) ในสิ่งทั้งปวง อันเป็นรากของทุกข์

แก่นของสูตร

ใจความคือ ความต่างระหว่างปุถุชนกับผู้รู้ ไม่ได้อยู่ที่ “หมายรู้” สิ่งใด แต่อยู่ที่ “สำคัญหมาย (มัญญนา)” ต่อจากนั้นหรือไม่ เมื่อหมายรู้สิ่งใดแล้ว ปุถุชนปรุงต่อเป็น 4 อาการ: สำคัญหมาย “สิ่งนั้น” / “ในสิ่งนั้น” / “โดยความเป็นสิ่งนั้น” / “ว่าของเรา” แล้วยินดียิ่ง สาเหตุคือ “ไม่ได้กำหนดรู้” (อปริญญา)

วัตถุ 24 ฐาน (สิ่งที่ถูกหมายรู้)

ไล่จากหยาบไปละเอียดสุด: ธาตุ 4 (ดิน น้ำ ไฟ ลม) · สัตว์ · เทวดา · ปชาบดีมาร · พรหม · อาภัสสรพรหม · สุภกิณหพรหม · เวหัปผลพรหม · อสัญญีสัตว์ · อรูปพรหม 4 (อากาสานัญจายตนะ–เนวสัญญานาสัญญายตนะ) · รูปที่เห็น/เสียงที่ฟัง/อารมณ์ที่ทราบ/ธรรมารมณ์ที่รู้แจ้ง · สักกายทิฏฐิ (เอก/ต่าง/ทั้งปวง) · และ พระนิพพาน — แม้นิพพานก็ยังถูกปุถุชนเอามาสำคัญหมายว่า “ของเรา” ได้

บุคคล 4 ระดับ (ภูมินัย 8)

1. ปุถุชน ผู้ไม่ได้สดับ — สำคัญหมาย + ยินดี เพราะ “ไม่ได้กำหนดรู้”
2. เสขบุคคล (ยังไม่ถึงพระอรหัต) — ไม่ควร สำคัญหมาย เพราะ “ควรกำหนดรู้”
3. พระอรหันตขีณาสพ — ไม่สำคัญหมาย เพราะกำหนดรู้แล้ว / ปราศจากราคะ โทสะ โมหะ (แยกเป็น 4 ภูมินัย)
4. พระตถาคต — ไม่ทรงสำคัญหมาย เพราะทรงทราบว่า นันทิ (ความเพลิดเพลิน) เป็นมูลรากของทุกข์ ภพ→ชาติ→ชรามรณะ จึงตรัสรู้เพราะสิ้นตัณหา

ความสำคัญ

เปิดมัชฌิมนิกายด้วยสูตรที่อรรถกถาว่า “ลึกที่สุด” — วางกรอบทั้งเล่มว่าทางพ้นทุกข์คือเลิกปรุง “มัญญนา” บนทุกสิ่ง เชื่อมกับ ปปัญจะ (ธรรมเครื่องเนิ่นช้า) และ ปฏิจจสมุปบาท (นันทิ→ภพ→ชาติ→ทุกข์)

ที่อ้างอิง

มมร เล่ม 17 (มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์) ข้อ ๑–๙ | ม.มู. ๑๒

แหล่งสรุป: แหล่ง-มูลปริยายสูตร