นันทนวรรค (วรรคที่ 2 ของเทวตาสังยุต) ประกอบด้วย 10 สูตร ส่วนใหญ่มีโครงสร้างเดิม: เทวดากล่าวคาถา พระพุทธเจ้าตรัสโต้คาถา ณ พระวิหารเชตวัน สาวัตถี เว้นสูตรที่ 10 ซึ่งเกิดที่ ตโปทาราม ราชคฤห์ และมีโครงเป็นบทสนทนาแทนคาถาล้วน
10 สูตรในนันทนวรรค
SN 1.11 นันทนสูตร (ข้อ ๒๓–๒๕) — ว่าด้วยคำของพระอรหันต์
- พระพุทธเจ้าเล่าเรื่องเทวดาชั้นดาวดึงส์แวดล้อมนางอัปสร เพลิดเพลินในสวนนันทนวัน กล่าวคาถาว่า “เทวดาที่ไม่เห็นนันทนวันย่อมไม่รู้ความสุข”
- เทวดาอีกองค์โต้คาถา: “ท่านผู้เขลาไม่รู้คำพระอรหันต์ว่า สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง เกิดขึ้นแล้วดับไป ความสงบระงับสังขารเป็นสุข” — หักกามสุขของเทวดาด้วยหลักอนิจจัง
SN 1.12 นันทิสูตร (ข้อ ๒๖–๒๗) — ว่าด้วยผู้ไม่มีความยินดี
- เทวดากล่าวคาถา: “คนมีบุตรยินดีเพราะบุตร คนมีโคยินดีเพราะโค อุปธิเป็นความดีของคน บุคคลใดไม่มีอุปธิก็ไม่มียินดี”
- ทรงโต้: “คนมีบุตรเศร้าโศกเพราะบุตร คนมีโคเศร้าโศกเพราะโค อุปธิเป็นความเศร้าโศก บุคคลใดไม่มีอุปธิก็ไม่เศร้าโศก” — พลิกมุมจาก “ยินดี” เป็น “โศก”
SN 1.13 นัตถิปุตตสมสูตร (ข้อ ๒๘–๒๙) — ว่าด้วยสิ่งที่ไม่มีอะไรเปรียบ
- เทวดากล่าวคาถา: “ความรักเสมอด้วยบุตรไม่มี ทรัพย์เสมอด้วยโคไม่มี แสงสว่างเสมอด้วยดวงอาทิตย์ไม่มี สระทั้งหลายมีทะเลเป็นอย่างยิ่ง”
- ทรงโต้: “ความรักเสมอด้วยตนไม่มี ทรัพย์เสมอด้วยข้าวเปลือกไม่มี แสงสว่างเสมอด้วยปัญญาไม่มี ฝนต่างหากเป็นสระยอดเยี่ยม” — ยกของโลกิยะทั้งสี่ขึ้นสู่ระดับธรรม(ปัญญา)
SN 1.14 ขัตติยสูตร (ข้อ ๓๐–๓๑) — ว่าด้วยผู้ประเสริฐสุด
- เทวดากล่าวคาถา: “กษัตริย์ประเสริฐสุดในสัตว์ 2 เท้า โคมีกำลังประเสริฐสุดในสัตว์ 4 เท้า ภรรยานางกุมารีประเสริฐสุด บุตรที่เกิดก่อนประเสริฐสุด”
- ทรงโต้: “พระสัมพุทธเจ้าประเสริฐสุดในสัตว์ 2 เท้า สัตว์อาชาไนยประเสริฐสุดในสัตว์ 4 เท้า ภรรยาที่ปรนนิบัติดีประเสริฐสุด บุตรที่เชื่อฟังประเสริฐสุด” — แทนค่าสูงสุดของโลกิยะด้วยคุณธรรม
SN 1.15 สกมานสูตร (ข้อ ๓๒–๓๓) — ว่าด้วยเหตุเดียวแต่ความรู้สึกต่างกัน
- เทวดากล่าวคาถา: “เมื่อนกพักร้อนเวลาเที่ยง ป่าใหญ่ประหนึ่งครวญคราง ความครวญครางนั้นเป็นภัยปรากฏแก่ข้าพเจ้า”
- ทรงตรัส: สิ่งเดียวกัน “ความครวญครางของป่าเป็นความยินดีปรากฏแก่เรา” — ป่าเงียบเดียวกัน คนโลกกลัว ผู้ปฏิบัติยินดี
SN 1.16 นิททาตันทิสูตร (ข้อ ๓๔–๓๕) — ว่าด้วยมรรคปรากฏและไม่ปรากฏ
- เทวดากล่าวคาถา: “อริยมรรคไม่ปรากฏแก่สัตว์ในโลกนี้ เพราะความหลับ เกียจคร้าน ความบิดกาย ความไม่ยินดี และความมึนเมาเพราะภัต”
- ทรงตรัส: “เพราะขับไล่กิเลสเหล่านั้น ด้วยความเพียร อริยมรรคย่อมบริสุทธิ์ได้”
SN 1.17 ทุกกรสูตร (ข้อ ๓๖–๓๗) — ว่าด้วยธรรมที่ทำได้ยาก
- เทวดากล่าวคาถา: “ธรรมของสมณะคนไม่ฉลาดทำได้ยาก ทนได้ยาก มีความลำบากมาก เป็นที่ติดขัดของคนพาล”
- ทรงตรัส: “คนพาลประพฤติธรรมของสมณะได้ไม่นานหากไม่ห้ามจิต ตกในอำนาจความดำริ ติดขัดทุกอารมณ์ — ภิกษุยั้งวิตกในใจไว้ได้ เหมือนเต่าหดอวัยวะในกระดอง ไม่พัวพันตัณหานิสัยและทิฏฐินิสัย ปรินิพพานแล้ว ไม่พึงติเตียนใคร”
SN 1.18 หิริสูตร (ข้อ ๓๘–๓๙) — ว่าด้วยเกียดกันอกุศลด้วยหิริ
- เทวดากล่าวคาถา: “บุรุษที่เกียดกันอกุศลธรรมด้วยหิริมีน้อยในโลก ภิกษุที่บรรเทาความหลับได้เหมือนม้าดีหลบแซ่มีน้อยในโลก”
- ทรงตรัส: “ขีณาสวภิกษุที่เกียดกันอกุศลด้วยหิริ มีสติตลอดกาล บรรลุนิพพานอันเป็นส่วนสุดแห่งทุกข์แล้ว ย่อมประพฤติเรียบร้อยในหมู่บุคคลที่ไม่เรียบร้อย”
SN 1.19 กุฏิกาสูตร (ข้อ ๔๐–๔๓) — ว่าด้วยมารดาเหมือนกระท่อม
- เทวดาทูลถาม (ปริศนา): “กระท่อมของท่านไม่มีหรือ? รังไม่มีหรือ? เครื่องสืบต่อไม่มีหรือ? ท่านพ้นจากเครื่องผูกแล้วหรือ?”
- ทรงรับ แล้วเทวดาถามซ้ำว่า “ข้าพเจ้าหมายอะไรเป็นกระท่อม รัง เครื่องสืบต่อ เครื่องผูก?”
- ทรงเฉลย: “ท่านหมายมารดาเป็นกระท่อม ภรรยาเป็นรัง บุตรเป็นเครื่องสืบต่อ **ตัณหา**เป็นเครื่องผูก” — เทวดาชื่นชมอนุโมทนา
SN 1.20 สมิทธิสูตร (ข้อ ๔๔–๕๕) — ว่าด้วยการละกาม
สูตรนี้ยาวและแตกต่างจากสูตรอื่น — เกิดที่ ตโปทาราม ราชคฤห์ ไม่ใช่เชตวัน และมีตัวเอกคือพระสมิทธิภิกษุ ไม่ใช่พระพุทธเจ้าโดยตรงในตอนต้น
ตอนที่ 1 — พระสมิทธิพบเทวดาที่ลำน้ำ (ข้อ ๔๔–๕๐)
- พระสมิทธิตื่นก่อนรุ่งสางไปล้างตัวที่ลำน้ำตโปทา เทวดามีวรรณะงามมาปรากฏในอากาศ กล่าวคาถาว่า “ภิกษุ ท่านยังไม่บริโภคแล้วจึงยังขออยู่ บริโภคแล้วก็ไม่ต้องขอ จงบริโภคก่อนแล้วค่อยขอ กาลอย่าล่วงไปเสีย”
- พระสมิทธิโต้คาถา: “เรายังไม่รู้กาล กาลยังลับ เพราะเหตุนั้นเราจึงยังขออยู่ (= ยังปฏิบัติอยู่เพราะยังไม่รู้ว่าจะตายเมื่อไร)”
- เทวดาลงมายืนที่ดินแล้วชวน: “ท่านยังหนุ่ม จงบริโภคกามมนุษย์เถิด อย่าทิ้งของประจักษ์ไปหาทิพยกามอันมีแต่กาล”
- พระสมิทธิปฏิเสธ: “ข้าพเจ้าละกามอันมีโดยกาล (ชั่วคราว) แล้ว วิ่งเข้าหาโลกุตรธรรมที่เห็นประจักษ์ ซึ่งไม่มีกาล ควรน้อมเข้ามาในตน”
- เทวดาถามว่า “กามมีโทษอย่างไร โลกุตรธรรมเห็นประจักษ์อย่างไร?” พระสมิทธิบอกว่ายังบวชใหม่ ตอบไม่ได้พิสดาร ให้ไปถามพระผู้มีพระภาคที่ตโปทาราม
- เทวดาบอกว่าเข้าเฝ้าไม่ง่าย ขอให้พระสมิทธิไปทูลถามแทน
ตอนที่ 2 — พระสมิทธิทูลเรื่องให้พระพุทธเจ้า เทวดาตามมา (ข้อ ๕๑–๕๕)
- พระสมิทธิเข้าเฝ้าทูลเล่าเรื่องทั้งหมด ระหว่างนั้นเทวดาก็ปรากฏตัวมาด้วย
- พระพุทธเจ้าตรัสคาถา 3 ชุด ถามเทวดาว่าเข้าใจหรือไม่:
- ชุดที่ 1: “สัตว์มีความสำคัญในข้อที่ได้รับบอก ติดในบัญญัติ ไม่กำหนดรู้ ย่อมมาสู่อำนาจมัจจุ — ขีณาสวภิกษุกำหนดรู้บัญญัติแล้ว ไม่สำคัญว่าข้อที่ได้รับบอกนั้นมีอยู่” (เทวดาไม่เข้าใจ)
- ชุดที่ 2: “มานะ 3 อย่าง (ว่าเสมอเขา ดีกว่าเขา เลวกว่าเขา) ย่อมเป็นเหตุวิวาท — ขีณาสวภิกษุไม่หวั่นไหวในมานะ 3” (เทวดาไม่เข้าใจอีก)
- ชุดที่ 3: “ขีณาสวภิกษุละบัญญัติแล้ว บรรลุธรรมปราศจากมานะ ตัดตัณหาในนามรูป — เทวดาและมนุษย์ค้นหาก็ไม่พบขีณาสวภิกษุนั้น ผู้มีเครื่องผูกอันตัดแล้ว ไม่มีทุกข์ ไม่มีตัณหา”
- เทวดาเข้าใจชุดที่ 3 แล้วสรุปเป็นคาถาตอบรับ: “ไม่ควรทำบาปด้วยกาย วาจา ใจ ควรละกาม มีสติสัมปชัญญะ ไม่ควรเสพทุกข์ที่ประกอบด้วยโทษ”
ความสำคัญ
- นันทนวรรคเน้น การพลิกมุมมอง: ทุกสูตรที่เทวดาตั้งคาถาแบบโลกิยะ ทรงโต้ด้วยคาถาแบบโลกุตตระ (กามสุข→อนิจจัง, อุปธิ→โศก, ความเสมอ→ปัญญา)
- SN 1.20 โดดเด่นเพราะยาวที่สุดในวรรค เปลี่ยนสถานที่เป็นราชคฤห์ มีตัวกลางคือพระสมิทธิ และแสดงหลักคุณสมบัติขีณาสพที่ไม่สำคัญในบัญญัติและพ้นมานะ 3
- โยงกับ นฬวรรค (SN 1.1–1.10) ในหมวดเดียวกัน