อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต ปฐมปัณณาสก์

อังคุตตรนิกาย — จตุกกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ (วรรคที่ ๑–๕)

เปิด จตุกกนิบาต (Catukkanipāta — ธรรมหมวด 4) แห่งอังคุตตรนิกาย ปฐมปัณณาสก์ครอบ 5 วรรค รวม 50 สูตร (ข้อ ๑–๕๐) ตรัสในหลายสถานที่ ส่วนใหญ่ที่สาวัตถี เชตวัน และที่บ้านภัณฑคาม แคว้นวัชชี

วรรค	สาระเด่น
๑ ภัณฑคามวรรค (ข้อ ๑–๑๐)	อริยธรรม ๔ (ศีล-สมาธิ-ปัญญา-วิมุตติ) · โยคะ ๔ (กาม-ภพ-ทิฏฐิ-อวิชชา) · ตัณหา ๔ · เวสารัชชะ ๔
๒ จรวรรค (ข้อ ๑๑–๒๐)	ปธาน ๔ (สังวร-ปหาน-ภาวนา-อนุรักขณา) · อคติ ๔ (ฉันทา-โทสา-โมหา-ภยา)
๓ อุรุเวลวรรค (ข้อ ๒๑–๓๐)	เถรกรณธรรม ๔ · ลักษณะตถาคต ๔ · สัปปุริส-อสัปปุริส ๔ ลักษณะ
๔ จักกวรรค (ข้อ ๓๑–๔๐)	จักร ๔ (ปฏิรูปเทสวาสะ-สัปปุริสูปัสสยะ-อัตตสัมมาปณิธิ-ปุพเพกตปุญญตา) · สังคหวัตถุ ๔
๕ โรหิตัสสวรรค (ข้อ ๔๑–๕๐)	ฉันทะ-โทสะ-โมหะ-ภยา · วิปลาส ๔ · อนุพุทธสูตร (ครั้งที่ ๒)

เนื้อเด่น

• โยคะ ๔ (ข้อ ๑๐ โยคสูตร): กิเลสเครื่องผูกสัตว์ไว้ในวัฏฏะ ๔ อย่าง คือ (๑) กามโยคะ — ผูกสัตว์ด้วยความยินดีในกาม (๒) ภวโยคะ — ผูกด้วยความยินดีในภพ (๓) ทิฏฐิโยคะ — ผูกด้วยความเห็นผิด (๔) อวิชชาโยคะ — ผูกด้วยความไม่รู้ตามจริง; บุคคลที่ยังถูกโยคะเหล่านี้ผูกย่อมยังไม่พ้นจากวัฏสงสาร

• ปธาน ๔ (ข้อ ๑๓ ปธานสูตร): ความเพียรชอบ ๔ ประการ คือ (๑) สังวรปธาน — เพียรระวังไม่ให้อกุศลที่ยังไม่เกิดขึ้น (๒) ปหานปธาน — เพียรละอกุศลที่เกิดขึ้นแล้ว (๓) ภาวนาปธาน — เพียรเจริญกุศลที่ยังไม่เกิด (๔) อนุรักขณาปธาน — เพียรรักษากุศลที่เกิดขึ้นแล้ว; เชื่อมกับสัมมัปปธาน ๔

• อคติ ๔ (ข้อ ๑๗–๑๙ อคติสูตร): การลำเอียง ๔ อย่าง คือ ลำเอียงเพราะ (๑) ฉันทา — ความรัก (๒) โทสา — ความชัง (๓) โมหา — ความโง่ (๔) ภยา — ความกลัว; ผู้ไม่ลำเอียงเรียกว่าสัตบุรุษ ผู้ลำเอียงเข้านรก (ข้อ ๒๐ ภัตตุเทสกสูตร)

• จักร ๔ (ข้อ ๓๑ จักกสูตร): ธรรม ๔ ที่ทำให้เทวดาและมนุษย์ถึงความเจริญ คือ (๑) ปฏิรูปเทสวาสะ — อยู่ในถิ่นที่เหมาะ (๒) สัปปุริสูปัสสยะ — คบสัตบุรุษมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น (๓) อัตตสัมมาปณิธิ — ตั้งตนไว้ชอบ (๔) ปุพเพกตปุญญตา — มีกุศลสั่งสมมาก่อน; คาถาว่า “ข้าวเปลือก ทรัพย์ ยศ เกียรติและความสุข ย่อมพรั่งพรูมาสู่นรชนผู้นั้น”

• สังคหวัตถุ ๔ (ข้อ ๓๒ สังคหสูตร): ธรรมเครื่องสงเคราะห์ทางสังคม คือ (๑) ทาน (๒) เปยยวัชชะ — เจรจาไพเราะ (๓) อัตถจริยา — บำเพ็ญประโยชน์ต่อกัน (๔) สมานัตตตา — วางตนสม่ำเสมอ; อุปมาว่าสังคหวัตถุเหล่านี้คือสลักรถที่ยึดล้อไว้กับเพลา

• เถรกรณธรรม ๔ (ข้อ ๒๒ ทุติยอุรุเวลสูตร): ธรรมที่ทำให้เป็นผู้หลักผู้ใหญ่แท้จริง (ไม่ใช่แค่อายุมาก) คือ ๑) มีศีล ๒) เป็นพหูสูต ๓) ได้ฌาน ๔ ๔) สิ้นอาสวะ (เจโตวิมุตติปัญญาวิมุตติ)

• วิปลาส ๔ (ข้อ ๔๙): สัญญาวิปลาส-จิตวิปลาส-ทิฏฐิวิปลาส ในสิ่งที่ไม่เที่ยงว่าเที่ยง / ในสิ่งที่เป็นทุกข์ว่าสุข / ในอนัตตาว่าอัตตา / ในสิ่งที่ไม่งามว่างาม; ผู้ไม่วิปลาสเห็นตรงกันข้ามทั้ง ๔

ความสำคัญ: จักร ๔ (ข้อ ๓๑) เป็นหลักธรรมเพื่อความเจริญทางโลกที่กระชับ — ชี้ว่าสภาพแวดล้อม/กัลยาณมิตร/ความตั้งใจ/บุญในอดีต ล้วนเป็นปัจจัยพร้อมกัน; โยคะ ๔ อธิบายสาเหตุการวนเวียนในวัฏสงสารในมิติต่าง ๆ ที่ครอบคลุมมากกว่าแค่ราคะ

โยงกับ: กรรม · นิพพาน · สัตบุรุษ · sammappadhana-4 (สัมมัปปธาน 4) · ทุติยปัณณาสก์