อังคุตตรนิกาย — ทสกนิบาต ตติย-จตุตถปัณณาสก์ (วรรคที่ ๖–๙)
ตติยปัณณาสก์ (ข้อ ๑๐๑–๑๕๐) และจตุตถปัณณาสก์ (ข้อ ๑๕๑–๑๘๘) รวมสาระที่สำคัญด้านจริยธรรม — กุศลกรรมบถ/อกุศลกรรมบถ ๑๐, มิจฉัตตะ-สัมมัตตะ ๑๐ (มรรคขยายเป็น ๑๐) และ ปัจโจโรหณี หัวใจหลักคือการแสดงความสัมพันธ์ระหว่างทิฏฐิ-กรรม-วิบาก
| วรรค | ชื่อ | สูตรหลัก / สาระเด่น |
|---|---|---|
| ๑ | สมณสัญญาวรรค (ข้อ ๑๐๑–๑๑๐) | โพชฌงคสูตร · มิจฉัตตสูตร (ข้อ ๑๐๓) มิจฉัตตะ ๑๐ · สัมมัตตสูตร (ข้อ ๑๐๔) สัมมัตตะ ๑๐ · อวิชชา-วิชชาสูตร |
| ๒ | ปัจโจโรหณีวรรค (ข้อ ๑๑๑–๑๒๐) | ปัจโจโรหณี — อริยสาวกละมิจฉัตตะ ๑๐ ด้วยการพิจารณาวิบาก |
| ๓ | ชาณุสโสณีวรรค (ข้อ ๑๕๑–๑๖๓) | กรรมบถสูตรหลากนัย · จุนทสูตร (ข้อ ๑๖๕) ความสะอาดในวินัยของพระอริยะ |
| ๔ | สจิตตวรรค (ข้อ ๑๗๙–๑๘๘) | การพิจารณาจิตของตน · ความเจริญในกุศลธรรม · สมณสัญญา |
เนื้อเด่น
อกุศลกรรมบถ ๑๐ / กุศลกรรมบถ ๑๐ (ข้อ ๑๘๙ ยถาภตสูตร — รายละเอียดใน ปัญจมปัณณาสก์ แต่นิยามสมบูรณ์ปรากฏในช่วงนี้)
อกุศลกรรมบถ ๑๐ ทำให้เป็นผู้ “ถูกทอดทิ้งไว้ในนรก” กุศลกรรมบถ ๑๐ ทำให้เป็นผู้ “ได้รับเชิญมาประดิษฐานไว้ในสวรรค์”:
| ลำดับ | กาย (๓) | วาจา (๔) | ใจ (๓) |
|---|---|---|---|
| อกุศล | ปาณาติบาต · อทินนาทาน · กาเมสุมิจฉาจาร | มุสาวาท · ปิสุณาวาจา · ผรุสวาจา · สัมผัปปลาป | อภิชฌา · พยาบาท · มิจฉาทิฏฐิ |
| กุศล | เว้นปาณาติบาต · เว้นอทินนาทาน · เว้นกาเมสุมิจฉาจาร | เว้นมุสา · เว้นปิสุณา · เว้นผรุสะ · เว้นสัมผัปปลาป | อนภิชฌา · อพยาบาท · สัมมาทิฏฐิ |
มิจฉัตตะ ๑๐ / สัมมัตตะ ๑๐ (ข้อ ๑๐๓–๑๐๔)
มิจฉัตตสูตร (ข้อ ๑๐๓): เพราะอาศัยมิจฉัตตะ จึงมีการ “พลาดจากสวรรค์และมรรคผล” — ห่วงโซ่ความผิด: มิจฉาทิฏฐิ → มิจฉาสังกัปปะ → มิจฉาวาจา → มิจฉากัมมันตะ → มิจฉาอาชีวะ → มิจฉาวายามะ → มิจฉาสติ → มิจฉาสมาธิ → มิจฉาญาณะ → มิจฉาวิมุตติ
สัมมัตตสูตร (ข้อ ๑๐๔): ห่วงโซ่ความชอบ — มรรค ๘ ขยายเพิ่ม สัมมาญาณะ (ปัจจเวกขณญาณ) + สัมมาวิมุตติ (ผลธรรม) = สัมมัตตะ ๑๐ “เปรียบเหมือนพืชอ้อย ข้าวสาลี หรือองุ่น เพาะในดินชื้น ย่อมดูดซึมรสที่น่ายินดี … เพราะทิฏฐิเป็นของเจริญ”
ปัจโจโรหณีวรรค — ลงจากฝั่งนี้สู่ฝั่งโน้น (ข้อ ๑๑๑–๑๒๐)
อริยสาวก “ปัจโจโรหณี” (ลงจากฝั่ง = ถอยออกจากมิจฉัตตะ) ด้วยการพิจารณาว่า “วิบากแห่งมิจฉาทิฏฐิเป็นสิ่งที่ชั่วช้าทั้งในปัจจุบันทั้งในสัมปรายภพ” แล้วละ ปลงบาป จากมิจฉัตตะ ๑๐ แต่ละข้อตามลำดับ
ความสำคัญ
- มิจฉัตตะ-สัมมัตตะ ๑๐ แสดงว่ามรรค ๘ เป็นเพียงโครงสร้างพื้นฐาน — เมื่อเจริญเต็มที่จะขยายเป็น ๑๐ ด้วยผลและการรู้จำ เชื่อมกับมรรคผล
- กุศล/อกุศลกรรมบถ ๑๐ คือโครงสร้างศีลธรรมสำหรับคฤหัสถ์และบรรพชิต โยงกับกรรมและวิบาก
โยงกับ: ศีล · กรรม · มรรค ๘ · อานาปานสติ · พระอานนท์ · พระพุทธเจ้า · สาวัตถี · อังคุตตรนิกาย · ปฐม-ทุติยปัณณาสก์ · ปัญจมปัณณาสก์