ฉฉักกสูตร (มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ สฬายตนวรรค สูตรที่ ๑๔๘)

ที่เชตวัน สาวัตถี — พระพุทธเจ้าตรัสกับภิกษุทั้งหลายว่าจะแสดงธรรมหมวดหก ๖ หมวด อันไพเราะในเบื้องต้น ท่ามกลาง ที่สุด บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง

ธรรมหมวดหก ๖ หมวด (ข้อ ๘๑๑–๘๑๗)

หมวด	รายการ
๑ อายตนะภายใน ๖	จักษุ โสต ฆานะ ชิวหา กาย มโน
๒ อายตนะภายนอก ๖	รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์
๓ วิญญาณ ๖	จักษุวิญญาณ … มโนวิญญาณ (เกิดจากอายตนะคู่)
๔ ผัสสะ ๖	ความประจวบ (อายตนะใน + อายตนะนอก + วิญญาณ)
๕ เวทนา ๖	เกิดจากผัสสะ ๖ (สุข/ทุกข์/อทุกขมสุข ทางแต่ละทวาร)
๖ ตัณหา ๖	เกิดจากเวทนา (โสต-สัมผัสส-ชา-ตัณหา ฯลฯ)

วิธีพิสูจน์: สิ่งใดปรากฏทั้งความเกิดและความเสื่อม สิ่งนั้นเรียกว่า “อัตตา” ไม่ได้ — เพราะต้องพูดว่า “อัตตาของเราเกิดขึ้นและเสื่อมไป” ซึ่งขัดแย้ง

ใช้ตรรกะนี้พิสูจน์ครบทุกตัว: จักษุ / รูป / จักษุวิญญาณ / จักษุสัมผัส / เวทนา / ตัณหา → ล้วนเป็นอนัตตา (ทำซ้ำทั้ง ๖ ทวาร)

ปฏิปทาตั้งขึ้นแห่งสักกายะ: เล็งเห็นทุกอย่าง (จักษุ/รูป/วิญญาณ/ผัสสะ/เวทนา/ตัณหา ทั้ง ๖ ทวาร) ว่า “นั่นของเรา นั่นเรา นั่นอัตตาของเรา”
ปฏิปทาดับสักกายะ: เล็งเห็นทุกอย่างว่า “นั่นไม่ใช่ของเรา นั่นไม่ใช่เรา นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา”

ผู้ยึดมั่น (สุขเวทนา → ราคานุสัย; ทุกขเวทนา → ปฏิฆานุสัย; อทุกขมสุขเวทนา → อวิชชานุสัย) → ไม่อาจทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ (อฐานะ)

ผู้ไม่ยึด (ละราคานุสัย/ปฏิฆานุสัย/อวิชชานุสัย → วิชชาเกิด) → ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ (ฐานะ)

อริยสาวกเห็นอย่างนี้ → เบื่อหน่าย → คลายกำหนัด → หลุดพ้น → ชาติสิ้น พรหมจรรย์อยู่จบ

ขณะพระพุทธเจ้าตรัสไวยากรณภาษิตนี้ ภิกษุประมาณ ๖๐ รูปมีจิตหลุดพ้นจากอาสวะเพราะไม่ถือมั่น

แผนภาพห่วงโซ่ที่ครบสุด: อายตนะใน → อายตนะนอก → วิญญาณ → ผัสสะ → เวทนา → ตัณหา เห็นชัดกว่าสูตรอื่น
เชื่อมกับpaticcasamuppada (ปฏิจจสมุปบาท) ในส่วน ผัสสะ-เวทนา-ตัณหา
โยงกับnandakovada-sutta-page (นันทโกวาทสูตร) และmahasalayatanika-sutta-page (มหาสฬายตนิกสูตร) ซึ่งสอนห่วงโซ่เดียวกัน