เสขิยะ (Sekhiya) หรือ เสขิยวัตร คือวัตรมารยาทที่ภิกษุพึงศึกษา 75 ข้อ — ต่างจากสิกขาบทอื่นตรงที่ไม่ได้ห้ามแบบเด็ดขาด แต่เป็น “พึงทำความศึกษาว่า เราจักทำ/ไม่ทำ…” การละเมิดโดยไม่เอื้อเฟื้อต้องอาบัติทุกกฏ (อาบัติเบาที่สุด) ปรากฏใน mahavibhanga (มหาวิภังค์) และสวดในพระ patimokkha (ปาฏิโมกข์) ทุกกึ่งเดือน บัญญัติโดย พระพุทธเจ้า เป็นส่วนใหญ่เพราะchabbaggi (พระฉัพพัคคีย์) (พระกลุ่ม 6 รูป) ประพฤติไม่สมควร
7 วรรค 75 สิกขาบท
วรรคที่ 1 ปริมัณฑลวรรค (สิกขาบทที่ 1–10) — ว่าด้วยการครองจีวรและกิริยาท่าทางเมื่อเข้าบ้าน/นั่งในบ้าน:
- นุ่งผ้าเป็นปริมณฑล (ปิดมณฑลสะดือและเข่า), ห่มผ้าเป็นปริมณฑล (มุมทั้งสองเสมอกัน)
- ปกปิดกายดีเมื่อไปในละแวกบ้านและเมื่อนั่งในบ้าน
- สำรวมดี มีตาทอดลง ไม่ยกผ้าขึ้นเกินท้องเมื่อไปในละแวกบ้าน/นั่งในบ้าน
วรรคที่ 2 อุชชัคฆิกวรรค (สิกขาบทที่ 11–20) — ว่าด้วยกิริยาไม่สมควรขณะเดินเข้าบ้านและนั่งในบ้าน:
- ไม่หัวเราะดังในบ้าน, มีเสียงน้อย
- ไม่โยกกาย ไม่ไกวแขน ไม่โคลงศีรษะ (ทั้งขณะเดินและนั่ง)
วรรคที่ 3 ขัมภกตวรรค (สิกขาบทที่ 21–30) — ว่าด้วยการรับบาตรและอาหารขณะรับบิณฑบาต:
- ไม่ทำความค้ำกาย ไม่คลุมศีรษะ ไม่เดินกระโดด ไม่นั่งรัดเข่าในบ้าน
- รับบิณฑบาตโดยสำรวม จ้องดูในบาตร รับบิณฑบาตให้มีกับข้าวพอเหมาะ รับบิณฑบาตจดเสมอขอบบาตร
วรรคที่ 4 สักกัจจวรรค (สิกขาบทที่ 31–40) — ว่าด้วยมารยาทการฉัน:
- ฉันบิณฑบาตโดยสักการะ (มีความเคารพ) จ้องดูในบาตร ฉันไม่วนเป็นวง ฉันให้มีกับข้าวพอเหมาะ
- ไม่ขยุ้มข้าวแต่ยอด ไม่กลบกับข้าวด้วยข้าว ไม่ขอแกงหรือข้าวเพื่อตัวเอง ไม่เพ่งโพนทะนาบาตรของผู้อื่น
- ไม่ทำคำข้าวใหญ่เกิน ทำคำข้าวให้กลม
วรรคที่ 5 กพฬวรรค (สิกขาบทที่ 41–55) — ว่าด้วยมารยาทการฉันต่อ (วิธีการกลืนและพฤติกรรมขณะฉัน):
- ไม่อ้าปากรอคำข้าวก่อนส่งถึง ไม่สอดมือเข้าปากขณะฉัน ปากมีคำข้าวอยู่ไม่พูด
- ไม่ฉันเดาะคำ ไม่กัดคำ ไม่ทำกระพุ้งแก้ม ไม่สลัดมือ ไม่ทำเมล็ดข้าวหล่น ไม่แลบลิ้น
- ไม่ทำเสียงดัง (สุรุสุรุ / จับๆ) ไม่เลียมือ ไม่ขอดบาตร ไม่เลียริมฝีปาก
- ไม่รับโอน้ำล้างมือด้วยมือเปื้อน ไม่เทน้ำล้างบาตรในบ้านที่มีหญ้า
วรรคที่ 6 สุรุสุรุวรรค (สิกขาบทที่ 56–72) — ว่าด้วยการแสดงธรรม:
- ไม่แสดงธรรมแก่คนถือร่ม ถือไม้พลอง ถือศัสตรา ถืออาวุธ สวมเขียงเท้า สวมรองเท้า ขึ้นยาน
- ไม่แสดงธรรมแก่คนนอนที่นอน นั่งรัดเข่า พันศีรษะ คลุมศีรษะ
- ไม่แสดงธรรมยืนแก่คนนั่ง ไม่แสดงธรรมเดินตามหลังแก่คนเดินข้างหน้า ไม่แสดงธรรมเดินไปนอกทางแก่คนเดินในทาง
- ไม่ถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ หรือบ้วนน้ำลายลงบนต้นไม้ที่ยังเป็น และลงในน้ำ (ถ้าไม่อาพาธ)
วรรคที่ 7 ปาทุกาวรรค (สิกขาบทที่ 61–75 ต่อ) — ว่าด้วยการยืน/นั่งแสดงธรรมตามลำดับที่สูงต่ำ และการถ่ายทิ้งบนต้นไม้/ในน้ำ:
- นั่งอยู่บนพื้นดินไม่แสดงธรรมแก่คนนั่งบนอาสนะ นั่งบนอาสนะต่ำไม่แสดงธรรมแก่คนนั่งอาสนะสูง
- ยืนอยู่ไม่แสดงธรรมแก่คนนั่ง เดินตามหลังไม่แสดงธรรมแก่คนเดินข้างหน้า เดินนอกทางไม่แสดงธรรมแก่คนเดินในทาง
- ไม่ถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ บ้วนน้ำลายลงบนต้นไม้ที่ยังเป็นและในน้ำ (ถ้าไม่อาพาธ)
ความสำคัญ
- เสขิยะเป็นสิกขาบทหมวดเดียวที่โทษเป็นเพียงทุกกฏ — ไม่หนักเท่า patidesaniya-4 (ปาฏิเทสนียะ 4) หรือ pacittiya-92 (ปาจิตตีย์ 92)
- สาระหลักคือมารยาทที่แสดงถึงความสำรวม ไม่ประพฤติเยี่ยงคฤหัสถ์ผู้บริโภคกาม เพื่อรักษาศรัทธาของโยมและไม่ทำให้สงฆ์เสื่อมเสีย
- เสขิยวัตรสำหรับภิกษุณีมีแยกต่างหากในภิกษุณีวิภังค์