ปาฏิโมกข์ (Pātimokkha) คือ ประมวลสิกขาบทหลักของภิกษุ/ภิกษุณี ที่ยกขึ้นสวดทบทวนในที่ประชุมสงฆ์ทุกกึ่งเดือน (วันuposatha (อุโบสถ) ขึ้น/แรม 15 ค่ำ) เพื่อให้สงฆ์สอบทานความบริสุทธิ์ของศีลร่วมกัน — ภิกษุผู้มีอาบัติพึงแสดง (ปลง) ก่อนฟังปาฏิโมกข์.
สาระ
- ภิกขุปาฏิโมกข์ = 227 สิกขาบท จากmahavibhanga (มหาวิภังค์) เรียงตามลำดับหมวด: paragika-4 (ปาราชิก 4) → sanghadisesa-13 (สังฆาทิเสส 13) → aniyata-2 (อนิยต 2) → nissaggiya-pacittiya-30 (นิสสัคคิยปาจิตตีย์ 30) → pacittiya-92 (ปาจิตตีย์ 92) → patidesaniya-4 (ปาฏิเทสนียะ 4) → sekhiya-75 (เสขิยะ 75) → adhikaranasamatha-7 (อธิกรณสมถะ 7)
- ภิกขุนีปาฏิโมกข์ = 311 สิกขาบท (bhikkhuni-vibhanga (ภิกขุนีวิภังค์))
- วิธีสวดและการทำอุโบสถ-สังฆกรรม อยู่ในอุโบสถขันธกะของmahavagga (มหาวรรค)
ความสำคัญ
- เป็นหัวใจการรักษาวินัยร่วมกันของสงฆ์ และเป็นเครื่องวัดความเป็นเอกภาพ (สามัคคี) ของสงฆ์ในอาวาส — สงฆ์ที่แตกกันทำอุโบสถร่วมกันไม่ได้
- “ปาฏิโมกขสังวรศีล” = การสำรวมในปาฏิโมกข์ จัดเป็นศีลข้อต้นของไตรสิกขาฝ่ายบรรพชิต