ภิกขุนีวิภังค์

ภิกขุนีวิภังค์ (Bhikkhunīvibhaṅga) คือส่วนพระวินัยที่ว่าด้วยbhikkhuni (ภิกษุณี)โดยเฉพาะ จัดเป็นส่วนหนึ่งของพระวินัยปิฎก เล่ม 3 (บาลี) หรือ มมร เล่ม 5 รวบรวมสิกขาบทที่พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติสำหรับภิกษุณีสงฆ์ ซึ่งมีจำนวนมากกว่าสิกขาบทภิกษุเกือบเท่าตัว

จำนวนสิกขาบทเปรียบเทียบ

หมวด	ภิกษุณี	ภิกษุ
ปาราชิก	8	4
สังฆาทิเสส	17	13
อนิยต	—	2
นิสสัคคิยปาจิตตีย์	30	30
ปาจิตตีย์	166	92
ปาฏิเทสนียะ	8	4
เสขิยะ	75	75
อธิกรณสมถะ	7	7
รวม	311	227

หมายเหตุ: ปาราชิก 8 ของภิกษุณีประกอบด้วย 4 ข้อที่ใช้ร่วมกับparagika-4 (ปาราชิก 4)ของภิกษุ บวกกับ 4 ข้อเฉพาะภิกษุณีอีก (ข้อ 5–8 ในลำดับนับ)

ปาราชิก 4 ข้อเฉพาะภิกษุณี (ข้อ 5–8)

• ข้อ 1 (เฉพาะภิกษุณี) — ภิกษุณีมีความกำหนัด ยินดีให้บุรุษบุคคลผู้กำหนัดเคล้าคลึงกาย (จับมือ จับชายผ้า ฯลฯ ไปจนถึงทอดกาย) เพื่อประสงค์เสพอสัทธรรม เป็นปาราชิก; ต้นบัญญัติ: ภิกษุณีสุนทรีนันทา กับนายสาฬหะ หลานมิคารมาตา ที่เชตวัน
• ข้อ 2 (เฉพาะภิกษุณี) — ภิกษุณีรู้อยู่ว่าภิกษุณีรูปอื่นต้องอาบัติปาราชิก ปิดไว้ไม่โจทด้วยตน ไม่บอกแก่คณะ เป็นปาราชิก; ต้นบัญญัติ: ภิกษุณีถุลลนันทาปิดอาบัติของภิกษุณีสุนทรีนันทา
• ข้อ 3 (เฉพาะภิกษุณี) — ภิกษุณีประพฤติตามภิกษุผู้ที่สงฆ์ยกวัตรแล้ว (สงฆ์ลงโทษตามธรรม ตามวินัย) ผู้ไม่เอื้อเฟื้อ ไม่ทำคืนอาบัติ ถูกว่ากล่าวสวดสมนุภาสถึงสามจบแล้วยังไม่สละ เป็นปาราชิก; ต้นบัญญัติ: ถุลลนันทาประพฤติตามพระอริฏฐะผู้ถูกสงฆ์ยกเสีย
• ข้อ 4 (เฉพาะภิกษุณี) — อัฏฐวัตถุกา — ภิกษุณีมีความกำหนัด ยินดีการที่บุรุษผู้กำหนัดจับมือก็ดี จับชายผ้าสังฆาฏิก็ดี ยืนด้วยก็ดี สนทนาด้วยก็ดี ไปสู่ที่นัดหมายกันก็ดี ยินดีการที่บุรุษมาหาตามนัดก็ดี เข้าไปสู่ที่มุงด้วยกันก็ดี ทอดกายเพื่อประสงค์จะเสพอสัทธรรมก็ดี (8 วัตถุ) เป็นปาราชิก ชื่ออัฏฐวัตถุกา; ต้นบัญญัติ: ภิกษุณีฉัพพัคคีย์

สังฆาทิเสส 17

sanghadisesa-13 (สังฆาทิเสส 13)ของภิกษุมี 13 สิกขาบท ภิกษุณีมีสังฆาทิเสส 17 สิกขาบท (มากกว่า 4 ข้อ) ครอบคลุมการเคล้าคลึงกาย การสร้างวิหาร การประพฤติตามภิกษุที่ถูกยกวัตร การสนับสนุนการแตกสงฆ์ การเดินทางไม่แจ้งสงฆ์ และเรื่องที่เพิ่มขึ้นสำหรับบริบทชีวิตภิกษุณี

หมายเหตุ: อัฏฐครุธรรม (ครุธรรม 8)

เรื่องการที่mahapajapati-gotami (พระนางมหาปชาบดีโคตมี)ทูลขอบวชและพระพุทธเจ้าทรงบัญญัติครุธรรม 8 ข้อก่อนรับเป็นภิกษุณี ไม่ปรากฏในเล่มนี้ — เรื่องนั้นอยู่ในcullavagga (จุลวรรค) (พระวินัยปิฎก) เล่มที่เกี่ยวกับมหาขันธกะและภิกขุนีขันธกะ ในเล่ม 5 (ภิกขุนีวิภังค์) มีเพียงกล่าวถึงพระมหาปชาบดีโคตมีเถรีในบริบทอื่น (สิกขาบทปาจิตตีย์ เรื่องน้ำชำระ)

ความสำคัญ

• ภิกขุนีวิภังค์เป็นหลักฐานสำคัญในการศึกษาประวัติและสถานะของbhikkhuni (ภิกษุณี)ในพระพุทธศาสนายุคต้น — สิกขาบทที่มากกว่าภิกษุสะท้อนบริบทสังคมอินเดียโบราณที่ภิกษุณีต้องการการคุ้มครองและกำกับเพิ่มเติม
• ปาราชิก 4 ข้อเฉพาะภิกษุณีเน้นเรื่องความประพฤติทางกาย การปกปิดอาบัติ และการประพฤติตามผู้ถูกสงฆ์ลงโทษ — ต่างจากปาราชิก 4 ของภิกษุที่เน้นเมถุน ลัก ฆ่า อวดอุตตริมนุสสธรรมเท็จ
• สัมพันธ์กับmahavibhanga (มหาวิภังค์) (สิกขาบทภิกษุ) และpatimokkha (ปาฏิโมกข์) (การสวดทุกกึ่งเดือน)