มหาวรรค (Mahāvagga) คือภาคที่สองของvinaya-pitaka (พระวินัยปิฎก) ว่าด้วย ขันธกะ (หมวดระเบียบสังฆกรรม) รวม 10 ขันธกะ ต่างจากmahavibhanga (มหาวิภังค์) และbhikkhuni-vibhanga (ภิกขุนีวิภังค์) ที่ว่าด้วยสิกขาบทปรับอาบัติ — มหาวรรคเน้น วิธีปฏิบัติและพิธีกรรมของสงฆ์ ตั้งแต่การบวชจนถึงการจัดการข้อพิพาท บันทึกอยู่ใน มมร ล.6 (ขันธกะ 1–4) และ ล.7 (ขันธกะ 5–10)
๑๐ ขันธกะในมหาวรรค
- มหาขันธกะ (ขันธกะที่ 1) — ว่าด้วยการอุปสมบท และประวัติการตั้งพระสงฆ์ช่วงต้นพุทธกาล บันทึกการโปรดpanchavaggiya (ปัญจวัคคีย์) yasa (พระยสะ) คณะชฎิล และการแพร่ไปของสาวกกลุ่มแรก นับเป็นขันธกะใหญ่ที่สุด รวม 172 เรื่อง
- อุโบสถขันธกะ (ขันธกะที่ 2) — ว่าด้วยการทำuposatha (อุโบสถ) และการสวดpatimokkha (ปาฏิโมกข์) กำหนดหลักเกณฑ์ของสีมา ผู้ที่ห้ามเข้าร่วม และวิธีกระทำให้ถูกต้อง
- วัสสูปนายิกขันธกะ (ขันธกะที่ 3) — ว่าด้วยการเข้าพรรษา กำหนดสองวัน (ต้น-หลัง) วิธีอธิษฐาน และการออกด้วยสัตตาหกรณียะ
- ปวารณาขันธกะ (ขันธกะที่ 4) — ว่าด้วยการปวารณา ออกพรรษา ภิกษุว่ากล่าวกันด้วยเหตุ 3 ประการ (ได้เห็น ได้ฟัง สงสัย) พร้อมรูปแบบเตวาจิกาปวารณา
- จัมมขันธกะ (ขันธกะที่ 5) — ว่าด้วยเครื่องหนังและรองเท้า มีเรื่องsona-kolivisa (พระโสณโกฬิวิสะ) เป็นต้นเหตุ รวม 63 เรื่อง
- เภสัชชขันธกะ (ขันธกะที่ 6) — ว่าด้วยยา อาหารที่ฉันได้ และเนยใส น้ำผึ้ง น้ำอ้อย รวมถึงเรื่องที่นำไปสู่กฐินขันธกะ (กล่าวถึงjivaka (หมอชีวกโกมารภัจ) ไว้ว่าจะขยายในจีวรขันธกะ) รวม 106 เรื่อง
- กฐินขันธกะ (ขันธกะที่ 7) — ว่าด้วยการกรานกฐิน ระเบียบ อานิสงส์ และเดาะกฐิน รวม 12 เรื่องและเปยยาลมุข 118
- จีวรขันธกะ (ขันธกะที่ 8) — ว่าด้วยเรื่องจีวร มีเหตุการณ์jivaka (หมอชีวกโกมารภัจ) ถวายผ้าเป็นสำคัญ ขยายความจากที่อ้างใน vol-06
- จัมเปยยขันธกะ (ขันธกะที่ 9) — ว่าด้วยการทำสังฆกรรมให้ถูกต้อง วินิจฉัยกรรมที่วิบัติและสมบูรณ์ รวม 36 เรื่อง
- โกสัมพิขันธกะ (ขันธกะที่ 10) — ว่าด้วยสงฆ์แตกแยกที่เมืองโกสัมพี เป็นบทเรียนเรื่องสังฆเภทและวิธีระงับ
ความสำคัญ
มหาวรรคเป็นแหล่งที่มาของ พิธีกรรมสงฆ์ที่ยังใช้อยู่จนถึงปัจจุบัน ได้แก่ การอุปสมบท การทำอุโบสถและสวดปาฏิโมกข์ การเข้า-ออกพรรษา การปวารณา และการกรานกฐิน นอกจากนี้ยังบันทึกประวัติช่วงต้นของพระสงฆ์ไว้อย่างละเอียดในมหาขันธกะ (ขันธกะที่ 1)
มหาวรรคคู่กับcullavagga (จุลวรรค) (ขันธกะ 11–22) เป็นสองภาคของ “ขันธกะ” ในวินัยปิฎก ซึ่งแตกต่างจากmahavibhanga (มหาวิภังค์) ที่เป็นวิภังค์ว่าด้วยสิกขาบทปาฏิโมกข์โดยตรง