ปาฏิเทสนียะ (Pāṭidesanīya) คืออาบัติเบาที่ภิกษุต้องแสดงคืน (ปฏิ+เทสนา = การแสดงคืน) ต่อหน้าภิกษุรูปอื่น โดยกล่าวว่า “ฉันต้องธรรมที่น่าติ ไม่เป็นที่สบาย ควรจะแสดงคืน ฉันแสดงคืนธรรมนั้น” ทั้ง 4 สิกขาบทเกี่ยวกับการรับ/ฉันอาหารในสถานการณ์ไม่เหมาะสม ปรากฏใน mahavibhanga (มหาวิภังค์) และสวดในพระ patimokkha (ปาฏิโมกข์) ทุกกึ่งเดือน บัญญัติโดย พระพุทธเจ้า
4 สิกขาบท
๑. สิกขาบทที่ 1 (ข้อ 781–783) — ภิกษุรับของเคี้ยวหรือของฉันด้วยมือตนเองจากมือของภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ที่เข้ามาในละแวกบ้าน แล้วเคี้ยวหรือฉัน ต้องปาฏิเทสนียะทุกคำกลืน; ต้นบัญญัติ: ภิกษุณีรูปหนึ่งถวายบิณฑบาตแก่ภิกษุมิใช่ญาติจนตนเองอดอาหาร ที่savatthi (สาวัตถี)
๒. สิกขาบทที่ 2 (ข้อ 784–787) — ภิกษุทั้งหลายรับนิมนต์ฉันในสกุล มีภิกษุณีมายืนบงการว่า “จงถวายแก่ภิกษุองค์นี้” หากภิกษุแม้รูปหนึ่งไม่กล่าวรุกรานภิกษุณีนั้นให้หลีกออกไปตลอดเวลาที่ฉัน ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดต้องปาฏิเทสนียะ; ต้นบัญญัติ: ภิกษุณีฉัพพัคคีย์บงการถวายอาหารให้พระฉัพพัคคีย์ที่rajagaha (ราชคฤห์)
๓. สิกขาบทที่ 3 (ข้อ 788–793) — ภิกษุรับของเคี้ยวหรือของฉันด้วยมือตนเองในสกุลที่สงฆ์สมมติว่าเป็น “เสกขะ” (ตระกูลที่มีศรัทธาแต่ขัดสน สงฆ์ให้สมมติด้วยญัตติทุติยกรรม) แล้วเคี้ยวหรือฉัน ต้องปาฏิเทสนียะ — ยกเว้นเมื่อทายกนิมนต์ไว้ก่อน; ต้นบัญญัติ: ตระกูลหนึ่งในสาวัตถีที่ศรัทธาจนอดอาหารตัวเอง
๔. สิกขาบทที่ 4 (ข้อ 794–797) — ภิกษุที่อยู่ในเสนาสนะป่า ที่รู้กันว่ามีรังเกียจมีภัย รับของเคี้ยวหรือของฉัน ที่เขาไม่ได้บอกให้รู้ไว้ก่อน ด้วยมือตนเองในวัดที่อยู่ แล้วเคี้ยวหรือฉัน (ถ้าไม่ใช่ผู้อาพาธ) ต้องปาฏิเทสนียะ; ต้นบัญญัติ: บ่าวของเจ้าศากยะก่อการร้ายแล้วมาซุ่มชิงอาหารที่นางสากิยานีนำถวาย ที่kapilavatthu (กบิลพัสดุ์)
ความสำคัญ
- ปาฏิเทสนียะเป็นอาบัติเบาที่สุดในหมวดอาบัติที่มีชื่อเฉพาะ — เบากว่า pacittiya-92 (ปาจิตตีย์ 92) แต่ก็ต้องแสดงคืนต่อหน้าภิกษุรูปอื่น ไม่ใช่แค่สำนึกในใจ
- ทั้ง 4 สิกขาบทล้วนเกี่ยวกับการรับอาหารไม่เหมาะสม ซึ่งก่อให้เกิดความเสียหายต่อสกุล หรือเปิดช่องทางให้ภิกษุณีมีอิทธิพลเหนือภิกษุ
- เทียบกับ paragika-4 (ปาราชิก 4) และ sanghadisesa-13 (สังฆาทิเสส 13) ซึ่งเป็นอาบัติหนักกว่ามาก ปาฏิเทสนียะแก้ได้ง่ายเพียงแสดงคืนต่อหน้าภิกษุ