วิญญาณ

วิญญาณ (Viññāṇa) — ความรู้แจ้งอารมณ์

ขันธ์ที่ 5 ในขันธ์ 5 = ธรรมชาติที่ “รู้แจ้ง” อารมณ์ — เกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัย ไม่ใช่ตัวตนที่ยืนเที่ยง

วิญญาณเกิดเพราะปัจจัย — เรียกชื่อตามปัจจัย

จากมหาตัณหาสังขยสูตร: วิญญาณอาศัยปัจจัยใดเกิด ก็เรียกชื่อตามนั้น (ตา+รูป→จักขุวิญญาณ, หู+เสียง→โสตวิญญาณ ฯลฯ 6 ทาง) — อุปมาไฟ ที่เรียกชื่อตามเชื้อ (ไฟฟืน/ไฟหญ้า)

หักมิจฉาทิฏฐิ

พระสาติเห็นผิดว่า “วิญญาณดวงเดิมท่องเที่ยวข้ามภพ” → พระพุทธเจ้าทรงปฏิเสธ: ไม่มีวิญญาณเที่ยงที่เป็นอัตตา วิญญาณก็อาศัยเหตุปัจจัยเช่นธรรมอื่น (เป็นอนัตตา)

ความสัมพันธ์

• ในมหาเวทัลลสูตร: วิญญาณ-ปัญญาคละกัน แต่ต่างที่กิจ (ปัญญาควรเจริญ วิญญาณควรกำหนดรู้); เวทนา-สัญญา-วิญญาณ คละกัน
• ในปฏิจจสมุปบาท: สังขาร → วิญญาณ → นามรูป
• เป็นหนึ่งในอาหาร 4 (วิญญาณาหาร)