อัคคัญญสูตร (ปาฏิกวรรค สูตรที่ ๔)

“สูตรว่าด้วยปฐมกาล” — กำเนิดโลก สังคม และ วรรณะ เพื่อหักความถือตัวเรื่องชาติ พระพุทธเจ้า แสดงแก่ วาเสฏฐะ-ภารัทวาชะสามเณร ที่บุพพาราม สาวัตถี

แนวคำสอน

หักคำอ้างพราหมณ์ว่า “เกิดจากพรหม วรรณะสูงสุด” — ทุกวรรณะทำดี-ชั่วได้เหมือนกัน
กำเนิดโลก-สังคม: หลังโลกก่อตัวใหม่ สัตว์(อาภัสสรพรหม)ค่อยหยาบลงเพราะตัณหา (รสปฐวี→ข้าวสาลี→สะสม→ลักขโมย→ความวุ่นวาย)
มหาสมมต: มหาชนเลือก/สมมติผู้รักษาความเป็นธรรม → “มหาสมมติ → กษัตริย์ → ราชา” = กำเนิดผู้ปกครองโดยสัญญาประชาคมและหน้าที่ (ไม่ใช่พระเจ้าสร้าง) ; วรรณะอื่นก็เกิดตามหน้าที่ (พราหมณ์ = ผู้ลอยบาป/เพ่งฌาน ฯลฯ)
บทสรุป: “ธรรมเท่านั้นประเสริฐที่สุดในหมู่ชน” — อรหันต์จากวรรณะใดก็เลิศสุด

ปฏิเสธความศักดิ์สิทธิ์ของระบบวรรณะ (เข้าคู่กับ อัมพัฏฐ/โสณทัณฑ) และวางรากความชอบธรรมของอำนาจปกครองไว้ที่ “ความยินยอม + ธรรม”

มมร เล่ม 15 (ทีฆนิกาย ปาฏิกวรรค) ข้อ 51–64 | ที.ปา. ๑๑