ปปัญจะ (ความคิดปรุงแต่งฟุ้งซ่าน) — รากเหง้าของความขัดแย้ง
จาก สักกปัญหสูตร พระพุทธเจ้า ทรงสาวเหตุที่สัตว์ “อยากอยู่ไม่มีเวร แต่กลับมีเวร” ลงไปถึงปปัญจะ:
ลำดับเหตุ (จากผลย้อนสู่ราก)
เวร (อาชญา/ข้าศึก) ← อิสสา + มัจฉริยะ (ริษยา + ตระหนี่) ← ปิยาปปิยะ (ที่รัก/ไม่เป็นที่รัก) ← ฉันทะ ← วิตก ← ปปัญจสัญญาสังขา (ปปัญจะ)
ทางดับ
ดับปปัญจสัญญาด้วยการเลือกเสพเฉพาะเวทนา (โสมนัส-โทมนัส-อุเบกขา) ที่ทำให้กุศลเจริญ + สำรวมปาติโมกข์ + อินทรียสังวร
เชื่อมโยง
- เป็นมุมจิตวิทยาเชิงลึกของเหตุปัจจัย คล้าย ปฏิจจสมุปบาท (เน้นสายความขัดแย้งในสังคม/ใจ)
- โยงกับ ทิฏฐิ/อัพยากตะ ที่ทรงชี้ว่าเกิดจากความปรุงแต่ง
แหล่ง: แหล่ง-สักกปัญหสูตร