ชราวรรค (วรรคที่ 6 สุดท้ายของเทวตาสังยุตชุดต้น) ประกอบด้วย 10 สูตร เทวดาองค์หนึ่งทูลถามพระพุทธเจ้าแบบ “อะไรเป็นเลิศ / อะไรประเสริฐ” แต่ละสูตรมี 2 ข้อ (ถาม 1 ตอบ 1) ณ พระวิหารเชตวัน สาวัตถี วรรคนี้เน้นเรื่องคุณธรรมที่คงทน (ศีล ศรัทธา ปัญญา บุญ) มิตรแท้ในสถานการณ์ต่าง ๆ รากเหง้าของวัฏสงสาร (ตัณหา) และองค์ประกอบของบทกวี
10 สูตรในชราวรรค
SN 1.51 ชราสูตร (ข้อ ๑๕๘–๑๕๙) — ว่าด้วยสิ่งที่คงทนจนชรา
- เทวดาทูลถาม: อะไรยังประโยชน์ให้สำเร็จจนกระทั่งชรา อะไรตั้งมั่นแล้วยังประโยชน์ให้สำเร็จ อะไรเป็นรัตนะของคนทั้งหลาย อะไรโจรลักไปไม่ได้
- ทรงตรัสตอบ: ศีลยังประโยชน์ให้สำเร็จจนกระทั่งชรา ศรัทธาตั้งมั่นแล้วยังประโยชน์ให้สำเร็จ ปัญญาเป็นรัตนะของคนทั้งหลาย บุญอันโจรลักไปไม่ได้
SN 1.52 อชรสาสูตร (ข้อ ๑๖๐–๑๖๑) — ว่าด้วยสิ่งที่ยังประโยชน์เพราะไม่ชำรุด
- เทวดาทูลถาม: อะไรเพราะไม่ชำรุดจึงยังประโยชน์ให้สำเร็จ อะไรดำรงมั่นแล้วยังประโยชน์ให้สำเร็จ อะไรเป็นรัตนะของชนทั้งหลาย อะไรบุคคลพึงนำให้พ้นจากพวกโจรได้
- ทรงตรัสตอบ: ศีลเพราะไม่ชำรุดจึงยังประโยชน์ให้สำเร็จ ศรัทธาดำรงมั่นแล้วยังประโยชน์ให้สำเร็จ ปัญญาเป็นรัตนะของคนทั้งหลาย บุญอันบุคคลพึงนำไปให้พ้นจากพวกโจรได้ (สูตรนี้ขนานกับ SN 1.51 ต่างที่มุมถาม “ไม่ชำรุด/ดำรงมั่น” แทน “จนชรา/ตั้งมั่น”)
SN 1.53 มิตตสูตร (ข้อ ๑๖๒–๑๖๓) — ว่าด้วยมิตรในสถานการณ์ต่าง ๆ
- เทวดาทูลถาม: อะไรเป็นมิตรของคนเดินทาง อะไรเป็นมิตรในเรือนของตน อะไรเป็นมิตรของคนมีธุระเกิดขึ้น อะไรเป็นมิตรติดตามไปถึงภพหน้า
- ทรงตรัสตอบ: พวกเกวียนพวกโคต่างเป็นมิตรของคนเดินทาง มารดาเป็นมิตรในเรือนของตน สหายเป็นมิตรของคนผู้มีธุระเกิดขึ้นเนืองๆ บุญที่ตนทำเองเป็นมิตรติดตามไปถึงภพหน้า
SN 1.54 วัตถุสูตร (ข้อ ๑๖๔–๑๖๕) — ว่าด้วยที่ตั้งและเครื่องเลี้ยงชีพ
- เทวดาทูลถาม: อะไรเป็นที่ตั้งของมนุษย์ทั้งหลาย อะไรเป็นสหายอย่างยิ่งในโลกนี้ สัตว์ที่อาศัยแผ่นดินอาศัยอะไรเลี้ยงชีพ
- ทรงตรัสตอบ: บุตรเป็นที่ตั้งของมนุษย์ทั้งหลาย ภรรยาเป็นสหายอย่างยิ่ง สัตว์มีชีวิตที่อาศัยแผ่นดินอาศัยฝนเลี้ยงชีพอยู่ (สูตรนี้ตอบในเชิงโลกียะ ต่างจากสูตรอื่นที่เน้นโลกุตตระ)
SN 1.55 ปฐมชนสูตร (ข้อ ๑๖๖–๑๖๗) — ว่าด้วยเหตุเกิด วัฏสงสาร และภัยใหญ่ (นัยที่ 1)
- เทวดาทูลถาม: อะไรยังคนให้เกิด อะไรของเขาย่อมวิ่งพล่าน อะไรเวียนว่ายไปยังสงสาร อะไรเป็นภัยใหญ่ของเขา
- ทรงตรัสตอบ: ตัณหายังคนให้เกิด จิตของเขาย่อมวิ่งพล่าน สัตว์เวียนว่ายไปยังสงสาร ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของเขา
SN 1.56 ทุติยชนสูตร (ข้อ ๑๖๘–๑๖๙) — ว่าด้วยเหตุเกิดและวัฏสงสาร (นัยที่ 2)
- เทวดาทูลถาม: อะไรยังคนให้เกิด อะไรของเขาย่อมวิ่งพล่าน อะไรเวียนว่ายไปยังสงสาร สัตว์ย่อมไม่หลุดพ้นจากอะไร
- ทรงตรัสตอบ: ตัณหายังคนให้เกิด จิตของเขาย่อมวิ่งพล่าน สัตว์เวียนว่ายไปยังสงสาร สัตว์ย่อมไม่หลุดพ้นจากทุกข์ (เปลี่ยนคำถามสุดท้าย: จาก “ภัยใหญ่” → “สิ่งที่หลุดพ้นไม่ได้”)
SN 1.57 ตติยชนสูตร (ข้อ ๑๗๐–๑๗๑) — ว่าด้วยเหตุเกิดและที่พำนัก (นัยที่ 3)
- เทวดาทูลถาม: อะไรยังคนให้เกิด อะไรของเขาย่อมวิ่งพล่าน อะไรเวียนว่ายไปยังสงสาร อะไรเป็นที่พำนักของสัตว์นั้น
- ทรงตรัสตอบ: ตัณหายังคนให้เกิด จิตของเขาย่อมวิ่งพล่าน สัตว์เวียนว่ายไปยังสงสาร กรรมเป็นที่พำนักของสัตว์นั้น (เปลี่ยนคำถามสุดท้าย: จาก “ภัยใหญ่/ไม่หลุดพ้น” → “ที่พำนัก”)
SN 1.58 อุปปถสูตร (ข้อ ๑๗๒–๑๗๓) — ว่าด้วยทางผิด มลทิน และเครื่องชำระ
- เทวดาทูลถาม: อะไรบัณฑิตกล่าวว่าเป็นทางผิด อะไรสิ้นไปตามคืนและวัน อะไรเป็นมลทินของพรหมจรรย์ อะไรมิใช่น้ำแต่เป็นเครื่องชำระล้าง
- ทรงตรัสตอบ: ราคะบัณฑิตกล่าวว่าเป็นทางผิด วัยสิ้นไปตามคืนและวัน หญิงเป็นมลทินของพรหมจรรย์ หมู่สัตว์ย่อมติดอยู่ในหญิงนี้ ตบะและพรหมจรรย์นั้นมิใช่น้ำแต่เป็นเครื่องชำระล้าง
SN 1.59 ทุติยสูตร (ข้อ ๑๗๔–๑๗๕) — ว่าด้วยเพื่อน ผู้ปกครอง และการพ้นทุกข์
- เทวดาทูลถาม: อะไรเป็นเพื่อนของคน อะไรย่อมปกครองคนนั้น สัตว์ยินดีในอะไรจึงพ้นจากทุกข์ทั้งปวงได้
- ทรงตรัสตอบ: ศรัทธาเป็นเพื่อนของคน ปัญญาย่อมปกครองคนนั้น สัตว์ยินดีในพระนิพพานจึงพ้นจากทุกข์ทั้งปวงได้
SN 1.60 กวิสูตร (ข้อ ๑๗๖–๑๗๗) — ว่าด้วยองค์ประกอบของบทกวี
- เทวดาทูลถาม: อะไรเป็นต้นเหตุของคาถา อะไรเป็นเครื่องปรากฏ (พยัญชนะ) ของคาถาเหล่านั้น คาถาอาศัยอะไร อะไรเป็นที่อาศัยของคาถา
- ทรงตรัสตอบ: ฉันท์เป็นต้นเหตุของคาถา อักขระเป็นเครื่องปรากฏ (พยัญชนะ) ของคาถา คาถาอาศัยแล้วซึ่งชื่อ กวีเป็นที่อาศัยของคาถา (สูตรสุดท้ายของวรรคต่างจากสูตรอื่น ไม่เน้นธรรมปฏิบัติ แต่อธิบายโครงสร้างบทกวี)
ความสำคัญ
- ธีมหลักของวรรค 3 กลุ่ม: (1) SN 1.51–1.52 — คุณธรรม 4 อย่างที่คงทน (ศีล ศรัทธา ปัญญา บุญ) (2) SN 1.53–1.54 + 1.59 — มิตรแท้และเพื่อนในสถานการณ์ต่าง ๆ (3) SN 1.55–1.57 — ตัณหาเป็นรากวัฏสงสาร 3 นัยต่อเนื่อง
- SN 1.55–1.57 (ปฐมชน ทุติยชน ตติยชน) เป็นชุด 3 สูตรถามแบบเดียวกัน 3 ข้อแรกคำตอบเหมือนกัน เปลี่ยนเฉพาะคำถามสุดท้าย — สะท้อนแนวสอนซ้ำในมุมต่าง ๆ ของตัณหา กรรม และทุกข์
- SN 1.54 วัตถุสูตรโดดเด่นว่าตอบในเชิงโลกียะล้วน (บุตร ภรรยา ฝน) — ไม่ได้ยกระดับสู่โลกุตตระ ต่างจากสูตรส่วนใหญ่ในวรรค
- SN 1.60 กวิสูตรปิดท้ายวรรคด้วยคำถามเชิงศิลปกวีนิพนธ์ (ฉันท์ อักขระ ชื่อ กวี) — ไม่เกี่ยวธรรมปฏิบัติโดยตรง แต่เป็นการยืนยันว่าพระพุทธเจ้าทรงตอบคำถามทุกประเภทได้
- โยงกับ อาทิตตวรรค สัตติวรรค และ นฬวรรค ในเทวตาสังยุตเดียวกัน