อายตนะ 6

แดนต่อ/ช่องทางรับรู้ทั้ง 6 — ที่เกิดขึ้นของผัสสะและเวทนา แบ่งเป็นอายตนะภายใน (อัชฌัตติกายตนะ) กับอายตนะภายนอก (พาหิรายตนะ)

อายตนะภายใน 6 (อินทรีย์รับรู้):

อายตนะภายนอก 6 (อารมณ์/สิ่งที่ถูกรับรู้):

รูป · เสียง · กลิ่น · รส · โผฏฐัพพะ (สัมผัส) · ธรรมารมณ์
ในปฏิจจสมุปบาท (paticcasamuppada (ปฏิจจสมุปบาท)): นามรูป → สฬายตน → ผัสสะ → เวทนา — อายตนะ 6 เป็นข้อต่อสำคัญในสายปฏิจจสมุปบาท
อายตนะภายในกับ khandha-5 (ขันธ์ 5): ทับซ้อนกัน — จักขุ ฯลฯ เป็นรูปขันธ์; วิญญาณที่เกิดทางอายตนะเป็นวิญญาณขันธ์
ผัสสะเกิดเมื่อครบสาม: อายตนะภายใน + อายตนะภายนอก + วิญญาณ ประชุมกัน → ผัสสะ → เวทนา → ตัณหา (ถ้าไม่มีสติ)
การสำรวมอินทรีย์ (อินทรียสังวร): การเฝ้าระวังอายตนะ ไม่ให้กิเลสเกิดทางช่องทางเหล่านี้ เป็นส่วนหนึ่งของการปฏิบัติ

ห้องสมุดพระไตรปิฎก